W małych wioskach dawnej parafii Łukowej w południowo-wschodniej Polsce zachował się wyjątkowy i odwieczny zwyczaj bożonarodzeniowy – dunajowanie. Ta niezwykła praktyka, wykonywana co roku w wigilię św. Szczepana (26 grudnia), łączy śpiew, folklor i rytuały społeczne w święto o wyraźnie lokalnym charakterze, zakorzenionym w wielowiekowej tradycji.
Co jest Dunajowanie?
Dunajowanie — dosłownie „chodzenie po dunaj” — to tradycyjna forma kolędowania, specyficzna dla Łukowej i pobliskich gmin, takich jak Rakówka, Zamch i Chmielek. W odróżnieniu od typowych kolęd religijnych, dunaj to świeckie „pieśni życzeniowe” wykonywane przez młodych mężczyzn i kawalerów, którzy chodzą od domu do domu wieczorem 26 grudnia, w dzień św. Szczepana, śpiewając niezamężnym kobietom we wspólnocie.
W tych piosenkach piosenkarze życzą dziewczętom szybkiego i szczęśliwego małżeństwa w nadchodzącym roku. Teksty różnią się w zależności od wieku kobiety, do której się zwracają, i zawierają charakterystyczne melodie i wersety stworzone z myślą o różnych etapach młodości i dorosłości.
Imię „dunajowanie” pochodzi od powtarzającego się słowa dunaj w refrenach – nie nawiązując do słynnej środkowoeuropejskiej rzeki, ale do symbolicznej „szybkiej rzeki” reprezentującej młodość, życie, miłość i szczęście.
Jak to działało tradycyjnie
W pierwotnej formie grupy młodych wokalistów – czasami z towarzyszeniem prostych instrumentów – przemieszczały się po wioskach po zmroku. Śpiewali swoje dunaj poza domami kwalifikujących się młodych kobiet, prosząc o błogosławieństwa i zachęcając do przyszłych małżeństw.
W zamian za swoje szczere piosenki piosenkarze otrzymali niewielką zapłatę zwaną zapłatejka. Mogą to być pieniądze, jedzenie, a nawet alkohol. Część z nich wykorzystano później do wspólnych posiłków lub uroczystości w gronie śpiewaków, część mogła zostać przeznaczona na cele charytatywne.
Tradycja była zakorzeniona w lokalnym życiu społecznym: wzmocniła więzi społeczne i zapewniła publiczny, wypełniony pieśniami sposób celebrowania młodości, nadziei i ciągłości – w czasach wciąż pełnych zimowych tajemnic i starożytnych znaczeń.
Znaczenie kulturowe i ochrona
Uznając jego wartość historyczną i kulturową, dunajowanie został wpisany Krajowa Lista Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Polski w 2020 roku, obok innych tradycji regionalnych z całego kraju.
O podtrzymanie tego zwyczaju zabiegały lokalne instytucje kulturalne, takie jak Gminny Ośrodek Kultury w Łukowej. Od 2020 roku organizują wydarzenia i przeglądy pod hasłem „Lubelszczyzna Dunajuje” — zapraszając śpiewaków i publiczność z całej Lubelszczyzny do nauki i dzielenia się dunaj.
Żywa tradycja z głębokimi korzeniami
Chociaż współczesne życie zmieniło wiejskie zwyczaje, dunajowanie pozostaje żywym łącznikiem z przeszłością Polski – przypomnieniem, jak śpiew, wspólnota i świąteczny rytuał kształtowały niegdyś rytm zimowych wakacji. Łączy ludową dumę z sezonową radością i nadal przyciąga młodych ludzi ciekawych swojego dziedzictwa kulturowego.
